Polub nas na facebooku

Poczekaj..15 sekundWyjd┼║

ŚCIĄGI I WYPRACOWANIA

,,Obraz zniewolenia cz┼éowieka i pr├│by ratowania jego godno┼Ťci w systemie totalitarnym".

Aby m├│wi─ç o zniewoleniu cz┼éowieka nale┼╝y poj─Öcie to zdefiniowa─ç. Zniewolenie to utrata wolno┼Ťci, swobody ca┼ékowita zale┼╝no┼Ť─ç od innych. Zagadnienie to mo┼╝e dotyczy─ç kilku sfer ┼╝ycia ludzkiego. Pierwsz─ů z nich jest fizyczne ograniczenie tzn. uzale┼╝nienie czyjego┼Ť zdrowia i ┼╝ycia od woli drugiego cz┼éowieka. Zniewolenie umys┼éu polega na zatarciu w┼éasnej osobowo┼Ťci, godno┼Ťci na skutek r├│┼╝norodnych czynnik├│w. Filozofi─ů przewodni─ů Zwi─ůzku sowieckiego by┼é marksizm, ideologia, kt├│ra akcentuje r├│wno┼Ť─ç cz┼éowieka. Jednak┼╝e ten system filozoficzny doprowadzi┼é do powstania pa┼ästwa totalitarnego, kt├│re w og├│le nie akceptowa┼éo podstawowych praw i wolno┼Ťci ludzkiej. Sowiecki totalitaryzm polega┼é g┼é├│wnie na tworzeniu oboz├│w pracy przymusowej. Dla rozwoju socjalistycznej gospodarki Stalin po┼Ťwi─Öci┼é ┼╝ycie milion├│w ludzi wykorzystuj─ůc ich do resztek si┼é. Za┼éo┼╝eniem ┼éagr├│w by┼éo maksymalne wykorzystanie i wyeksploatowanie wi─Ö┼║ni├│w. Sowieckie pa┼ästwo oparte by┼éo na fa┼észu, terrorze. Jednym z element├│w maj─ůcych podporz─ůdkowa─ç cz┼éowieka systemowi by┼éy ┼éagry- obozy pracy, znajduj─ůce si─Ö w miejscach odosobnionych, w trudnych warunkach klimatycznych, najcz─Ö┼Ťciej na Syberii. Faszyzm powsta┼é w 1922 roku we W┼éoszech, wprowadzony przez Benito Mussoliniego. Polega┼é on na dyktaturze i bezwzgl─Ödnym kulcie wodza oraz podporz─ůdkowaniu mu elity w┼éadzy. Ingerowa┼é on we wszystkie dziedziny ┼╝ycia spo┼éecznego przy zachowaniu gospodarki wolnorynkowej i prywatnej w┼éasno┼Ťci. XX stulecie przynios┼éo wydarzenia, kt├│re okaza┼éy si─Ö by─ç jednymi z najbardziej tragicznych w dziejach ludzko┼Ťci. To w┼éa┼Ťnie totalitaryzm, generuj─ůcy zbrodnicze post─Öpowanie w┼éadzy pa┼ästwowej, jest jedn─ů z g┼é├│wnych przyczyn tego, co si─Ö sta┼éo. Totalitaryzm wojenny, stalinizm to czasy b┼é─Öd├│w i wypacze┼ä. Wielu wsp├│┼éczesnych polskich pisarzy podj─Ö┼éo ten problem. W┼Ťr├│d nich znajduj─ů si─Ö takie nazwiska jak: Tadeusz Borowski, Zofia Na┼ékowska, Gustaw Herling - Grudzi┼äski, Hanna Krall. "Tu otwiera┼é si─Ö inny, odr─Öbny ┼Ťwiat, do niczego nie podobny; tu panowa┼éy inne, odr─Öbne prawa, inne obyczaje, inne nawyki i odruchy; tu trwa┼é martwy za ┼╝ycia dom, a w nim ┼╝ycie jak nigdzie i ludzie niezwykli." Gustaw Herling-Grudzi┼äski Gustaw Herling-Grudzi┼äski zosta┼é w 1940 roku aresztowany w Grodnie przez NKWD, oskar┼╝ony o dzia┼éalno┼Ť─ç szpiegowsk─ů i skazany na pi─Ö─ç lat pobytu w obozach. Do 1942 roku przebywa┼é w ┼éagrze w Jarcewie, p├│┼║niej, dzi─Öki porozumieniom polsko-sowieckim, dostaje si─Ö do armii Andersa i wraz z ni─ů opuszcza Zwi─ůzek Radziecki. W swoich wspomnieniach pod tytu┼éem "Inny ┼Ťwiat" pokaza┼é obraz sowieckiego obozu pracy. Przedstawia cz┼éowieka z┼éagrowanego co si─Ö z nim dzieje, jak zmienia si─Ö pod wp┼éywem strachu g┼éodu, ale r├│wnie┼╝ jak walczy o ocalenie swojego cz┼éowiecze┼ästwa. Do obozu mo┼╝na by┼éo trafi─ç za wszystko. Za posiadanie gospodarstwa rolnego, za ojca-genera┼éa, za udany powr├│t z niewoli, za wiar─Ö, za czytanie francuskiej poezji, za posiadanie oficerskich but├│w. Wi─Ö┼║niowie traktowani byli okrutnie. Panowa┼é straszliwy g┼é├│d, kt├│ry dziesi─ůtkowa┼é ludzi. Musieli oni pracowa─ç ponad si┼éy, co w trudnych warunkach klimatycznych cz─Östo doprowadza┼éo do ┼Ťmierci. Praca w ┼éagrze by┼éa jednym ze ┼║r├│de┼é udr─Öki i zniewolenia. Dzie┼ä pracy trwa┼é od jedenastu do czternastu godzin. Doprowadzi┼éo to do wycie┼äczenia organizmu, a w konsekwencji do ┼Ťmierci ogromnej cz─Ö┼Ťci ┼éagiernik├│w. Z prac─ů wi─ůza┼éa si─Ö inna udr─Öka a mianowicie g┼é├│d. Jak to opisuje Herling Grudzi┼äski ┼╝ywno┼Ť─ç zosta┼éa podzielona na "trzy kot┼éy" tzn. zr├│┼╝nicowane przydzia┼éy ┼╝ywno┼Ťciowe, zale┼╝ne od wydajno┼Ťci pracy. Najlepszym "kot┼éem" by┼é trzeci, bo tam porcja wynosi┼éa 700 gram├│w, a w drugim 500 gram├│w, a w pierwszym tylko 400 gram├│w dziennie. Wi─Ö┼║niowie dostawali czarny gliniasty chleb i wodnist─ů, gotowan─ů na kapu┼Ťcie lub marchwi zup─Ö. Wykszta┼écili specjalny, bardzo powolny spos├│b jedzenia, dzi─Öki kt├│remu d┼éu┼╝ej mogli si─Ö cieszy─ç ka┼╝dym prze┼╝uwanym k─Ösem. Wielkim wyczynem by┼éo pozostawienie sobie cz─Ö┼Ťci chleba na czas pomi─Ödzy ┼Ťniadaniem a obiadem. Te g┼éodowe racje zwykle nie wystarcza┼éy ludziom zmuszanym do kator┼╝niczej pracy, wi─Öc zdobywali oni jedzenie wszelkimi sposobami, cz─Östo nie licuj─ůcym z godno┼Ťci─ů cz┼éowieka. Dochodzi┼éo do kradzie┼╝y, oferowano r├│┼╝norodne us┼éugi za dodatkow─ů porcj─Ö chleba. Tworzy┼éy si─Ö te┼╝ bandy n─Ödzarzy, ┼╝ebrz─ůcych o prawo wylizania misek i kot┼é├│w w kuchni. Byli to ludzie w ostatnim stadium g┼éodu Z braku witamin, bia┼éka i innych substancji od┼╝ywczych ludzie zapadali na wiele rozmaitych chor├│b. Jednak┼╝e za prawdziwy g┼é├│d starzy wi─Ö┼║niowie uwa┼╝ali taki stan, gdy cz┼éowiek patrzy na wszystko dooko┼éa jako na obiekty nadaj─ůce si─Ö do zjedzenia. Kolejn─ů tortur─ů by┼é mr├│z, przekraczaj─ůcy 30 stopni. Wi─Ö┼║niowie zmuszeni byli do pracy w ┼éachmanach i bez odpowiedniego obuwia kilkana┼Ťcie godzin na dob─Ö. R├│wnie┼╝ przepe┼énione baraki by┼éy s┼éabo ogrzewane. Niskie temperatury by┼éy przyczynami licznych odmro┼╝e┼ä i innych chor├│b, w warunkach obozowych cz─Östo ko┼äcz─ůcych si─Ö ┼Ťmierci─ů. Ci─ůg tych upodle┼ä zapocz─ůtkowany by┼é przez aresztowanie i ┼Ťledztwo. Zsy┼éano na podstawie fikcyjnych oskar┼╝e┼ä i przewinie┼ä za kt├│re wymierzano wysokie wyroki. Jednak┼╝e w ┼éagrach zdarza┼éy si─Ö nieliczne przypadki ludzi staraj─ůcych si─Ö uratowa─ç resztki godno┼Ťci. Najwi─Ökszy szacunek budzi bunt Kostylewa, kt├│ry postanowi┼é, ┼╝e nie b─Ödzie "na nich" pracowa┼é i skazywa┼é si─Ö na okrutne cierpienia opalaj─ůc sobie r─Ök─Ö w ogniu. Zadziwia determinacja wi─Ö┼║nia, kt├│ry usi┼éowa┼é uciec z obozu, czy te┼╝ postawa autora, gdy zdecydowa┼é si─Ö na podj─Öcie g┼éod├│wki. G┼éod├│wka zorganizowana przez grup─Ö Polak├│w doprowadzi┼éa do ich uwolnienia. Innym przyk┼éadem jest Natalia Lwowna kt├│ra uwa┼╝a, i┼╝ to ona powinna wybra─ç moment ┼Ťmierci pr├│buj─ůc pope┼éni─ç samob├│jstwo. Podobne metody, mo┼╝e cz─Östo okrutniejsze stosowali faszystowscy Niemcy w zak┼éadanych przez Rzesz─Ö obozach pracy, gettach. Utworem r├│wnie┼╝ m├│wi─ůcym o zniewoleniu cz┼éowieka jest ,,Zd─ů┼╝y─ç Przed Panem Bogiem.ÔÇŁ Hanna Krall ukazuje walk─Ö i bohaterstwo ┼╗yd├│w, a tak┼╝e wstrz─ůsaj─ůce obrazy ┼╝ycia w getcie. Tematem reporta┼╝u Hanny Krall jest martyrologia ┼╗yd├│w w okresie II wojny ┼Ťwiatowej. Hanna Krall ukazuje walk─Ö i bohaterstwo ┼╗yd├│w, a tak┼╝e wstrz─ůsaj─ůce obrazy ┼╝ycia w getcie. Tre┼Ť─ç utworu stanowi zapis rozmowy, jak─ů Hanna Krall przeprowadzi┼éa z Markiem Edelmanem, ostatnim ┼╝yj─ůcym przyw├│dc─ů powstania w getcie warszawskim. "Widzieli┼Ťmy karuzel─Ö, ludzi, s┼éyszeli┼Ťmy muzyk─Ö i strasznie ┼╝e┼Ťmy si─Ö bali, ┼╝e ta muzyka zag┼éuszy nas i Ci ludzie niczego nie zauwa┼╝─ů, ze w og├│le nikt na ┼Ťwiecie nie zauwa┼╝y.ÔÇŁ ┼╗ydzi gotowi byli odda─ç ┼╝ycie w┼éa┼Ťnie za cen─Ö podnios┼éej ┼Ťmierci. W getcie wszystko jest szare, w┼éosy twarze po┼Ťciel. Ich dzieci wyrywaj─ů na ulicy przechodnim paczki z r─ůk w nadziei, ┼╝e jest tam chleb i natychmiast wszystko po┼╝eraj─ů. W szpitalu daj─ů spuchni─Ötym z g┼éodu dzieciom po p├│┼é jajka w proszku i po pastylce cebionu dziennie. Uczennice szko┼éy piel─Ögniarskiej, ┼éami─ů pacjentom nogi by tym sposobem ratowa─ç ich od wyw├│zki do Treblinki. . Poni┼╝enie starego ┼╝yda, kt├│remu Niemcy publicznie obcinali brod─Ö. Obie rzeczywisto┼Ťci s─ů "wy┼Ťcigiem z Panem Bogiem", oznaczonym jedynym celem: zd─ů┼╝y─ç! Zd─ů┼╝y─ç po┼ékn─ů─ç cyjanek - zanim hitlerowcy znajd─ů ci─Ö, by zabi─ç i torturowa─ç. Zd─ů┼╝y─ç operowa─ç, zanim choroba zabierze pacjenta. Tylko tak mo┼╝na walczy─ç, tylko tak ocali─ç swoj─ů godno┼Ť─ç. Dobrodziejstwem jest odst─ůpienie cyjanku, istnieje walka o tzw. numerki ┼╝ycia, mno┼╝─ů si─Ö samob├│jstwa, brakuje ┼╝ywno┼Ťci. Symbolem tej gehenny jest liczba 1:400 000, kt├│ra oznacza, ┼╝e na 400 tysi─Öcy ocala┼é jeden. Beznami─Ötna, na wz├│r naukowych opis├│w, analiza g┼éodu i procesu ┼Ťmierci g┼éodowej cz┼éowieka podkre┼Ťla realizm opisu i uwydatnia tragedi─Ö bohatera zbiorowego, kt├│rym jest nar├│d ┼╝ydowski. W takich warunkach r├│wnie┼╝ ┼╗ydzi ratowali swoj─ů godno┼Ť─ç. W takiej sytuacji jakiej si─Ö znale┼║li jedynym celem by┼éo wyb├│r sposobu umierania. Powsta┼äcy chcieli bowiem pokaza─ç ┼Ťwiatu, ┼╝e potrafi─ů godnie gin─ů─ç o czym opowiada Edelman nast─Öpuj─ůcymi s┼éowami: "Wa┼╝ne by┼éo przecie┼╝, ┼╝e si─Ö strzela. To trzeba by┼éo pokaza─ç nie Niemcom [..] temu innemu ┼Ťwiatu". ÔÇ×Ludzie zawsze uwa┼╝ali ┼╝e strzelanie jest najwi─Ökszym bohaterstwem. No to ┼╝e┼Ťmy strzelali.ÔÇŁ Pierwsze obozy hitlerowskie powsta┼éy w Niemczech w 1933 roku. Obozy koncentracyjne, tworzone pocz─ůtkowo na terenie Niemiec i Austrii mia┼éy charakter karnych oboz├│w pracy. Po wrze┼Ťniu 1939 roku rozbudowano istniej─ůce ju┼╝ obozy na terenie Niemiec, a w miar─Ö zwi─Ökszania obszaru okupacji kraj├│w europejskich organizowano nowe obozy koncentracyjne. R├│wnocze┼Ťnie zmienia┼é si─Ö charakter tych oboz├│w. Z o┼Ťrodk├│w odosobnienia i przymusowej pracy by┼éy przekszta┼écane w g┼é├│wny instrument biologicznego wyniszczania narod├│w podbitych. Liczba oboz├│w stopniowo si─Ö rozros┼éa obejmuj─ůc swoj─ů siatk─ů ca┼é─ů okupowan─ů Europ─Ö. Do najwi─Ökszych oboz├│w za┼éo┼╝onych po wybuchu wojny nale┼╝a┼éy: Stutthof (1939), Auschwitz-Birkenau (1940), Neuengamme (1940), Natzweiler-Struthof (1940), Gross-Rosen (1940), Bergen-Belsen. Centralnym motywem "Opowiada┼ä" Tadeusza Borowskiego jest obraz cz┼éowieka warunkach obozu koncentracyjnego. Ob├│z dla Borowskiego to miejsce, w kt├│rym nie tylko si─Ö umiera, ale tak┼╝e trzeba ┼╝y─ç. Zadanie, kt├│re postawi┼é Borowski to: przedstawienie funkcjonowania hitlerowskiego obozu zag┼éady i skutk├│w jego oddzia┼éywania, oraz obserwacji zachowania wi─Ö┼║ni├│w. Tylko nieliczni obozowicze mogli doczeka─ç dnia upragnionego uwolnienia. Wyroki by┼éy d┼éugie i przed┼éu┼╝ano je dowolnie. Ob├│z wytwarza w┼éasny kodeks moralny, kt├│remu wi─Ö┼║niowie musz─ů si─Ö podporz─ůdkowa─ç, aby prze┼╝y─ç. Wi─Ö┼║niowie znale┼║li si─Ö w nowej sytuacji, musz─ů zaakceptowa─ç niemoralno┼Ť─ç aby przetrwa─ç. Podlegaj─ů niszczeniu moralnemu - psychicznemu - dezintegracja ┼Ťwiadomo┼Ťci. Instynkt prze┼╝ycia czyni z cz┼éowieka zwierze i niewolnika ÔÇ×Nadzieja nigdy nie wyrz─ůdzi┼éa tyle z┼éa.ÔÇŁ W obozie podobnie jak w ┼éagrach dominuje ci─Ö┼╝ka praca. Motorem dzia┼éania cz┼éowieka z obozu lub zlagrowanego jest ch─Ö─ç prze┼╝ycia, bez wzgl─Ödu na koszty. Strach przed ┼Ťmierci─ů w cz┼éowieku jest tak ogromny, ┼╝e potrafi on post─ůpi─ç nieobliczalnie, czego przyk┼éadem jest matka z opowiadania "Prosz─Ö pa┼ästwa do gazu", kt├│ra porzuci┼éa swoje dziecko, male┼ästwo nie umiej─ůce jeszcze chodzi─ç, dlatego ┼╝e matki z dzie─çmi odsy┼éano od razu do krematorium. Innym przyk┼éadem tego, jak wa┼╝ne by┼éo dla wi─Ö┼║ni├│w ich ┼╝ycie, jest scena z wyw├│zk─ů nagich kobiet do gazu i cytat z opowiadania "U nas w Auschwitz": "Bo ┼╝ywi zawsze maj─ů racj─Ö przeciw umar┼éym" - m─Ö┼╝czy┼║ni, kt├│rzy przygl─ůdali si─Ö tej wyw├│zce nie zrobili nic. Dlaczego? Oni po prostu wiedzieli, ┼╝e ┼╝aden ich czyn, ┼╝adne bohaterstwo nic tu nie zmieni, nie pomog─ů ju┼╝ tym kobietom. Walka o przetrwanie i nadzieja na prze┼╝ycie kaza┼éy im tak post─Öpowa─ç. Jak wida─ç, nie ma w lagrze miejsca na kultywowanie zasad, kt├│re w normalnej rzeczywisto┼Ťci maj─ů podstawowe znaczenie - honor, odwaga, wsp├│┼éczucie, bezinteresowna przyja┼║┼ä i lito┼Ť─ç to "gwo┼║dzie do w┼éasnej trumny". Z┼éagrowanie oznacza bezwzgl─Ödno┼Ť─ç i znieczulic─Ö na cierpienie innych. Cz┼éowiek wyzbywa si─Ö swego cz┼éowiecze┼ästwa. Borowski stworzy┼é jedn─ů z najbardziej wstrz─ůsaj─ůcych wizji cz┼éowieka z┼éagrowanego zniszczonego przez system. Wolno┼Ť─ç mia┼éa inny wymiar wtedy kiedy cz┼éowiek znalaz┼é si─Ö w izbie chorych nie musia┼é wstawa─ç i i┼Ť─ç do pracy. Czuje si─Ö wolny. Przyk┼éady zachowania godno┼Ťci: Cz┼éowiek chce by─ç traktowany jako jednostka. Ka┼╝dy chce decydowa─ç o swojej ┼Ťmierci, a nie ┼╝eby decydowali o tym okupanci. Tak jak to by┼éo w przypadku matki, kt├│ra nie przyznaje si─Ö do swojego dziecka, gdy┼╝ wszystkie matki id─ů od razu do gazu, a ona nie chce i┼Ť─ç na ┼Ťmier─ç. R├│wnie┼╝ Zofia Na┼ékowska w swych opowiadaniach przedstawi┼éa wstrz─ůsaj─ůce opisy zniewolenia cz┼éowieka. Mottem "Medalion├│w" jest has┼éo "ludzie ludziom zgotowali ten los". Wybieraj─ůc najbardziej drastyczne epizody z ┼╝ycia autorka chcia┼éa podkre┼Ťli─ç duchowe i moralne zniszczenia ludzkiej psychiki powodowane sta┼éym obcowaniem cz┼éowieka ze zbrodni─ů i ┼Ťmierci─ů. Na przyk┼éad opowiadanie Profesor Spanner. Jest ono relacj─ů z jednej z najbardziej odra┼╝aj─ůcych zbrodni, profesora Spanera. Kobieta cmentarna notuje wiernie wypowiedzi bohaterki b─Öd─ůce wyrazem jej zdecydowanie sprzecznej reakcji na hitlerowskie zbrodnie. Bohaterami opowiada┼ä s─ů byli wi─Ö┼║niowie. Bohaterka ,,DnaÔÇŁ wspomina drog─Ö do RavensbrÔéČck. Kobiety za┼éadowano ciasno do bydl─Öcych wagon├│w, a na drog─Ö dano po bochenku chleba. Siedem dni wieziono je bez odpoczynku, wody mo┼╝liwo┼Ťci wyj┼Ťcia. Brudne ┼Ťmierdz─ůce. Zanim transport dojecha┼é do celu wiele os├│b udusi┼éo si─Ö kilka kobiet zwariowa┼éo i rzuci┼éo si─Ö na towarzyszki...Zaraz po przyje┼║dzie rozstrzelano je. Ka┼╝dy dzie┼ä wype┼éniony by┼é dwunastogodzinn─ů prac─ů. Wi─Ö┼║niarki budzone by┼éy o trzeciej w nocy, i po szybkim skromnym ┼Ťniadaniu zmuszone do stania na apelu przez p├│┼étorej godziny. O sz├│stej zaczyna┼éa si─Ö praca. Za uchylenie si─Ö od obowi─ůzk├│w kobiety katowano. Wiele kobiet s┼éab┼éo z wysi┼éku i wycie┼äczenia. Wi─Ö┼║niarki wyniszczano psychicznie i fizycznie. Z g┼éodu niekt├│re z nich jad┼éy trupy. Wiele umiera┼éo ka┼╝de ma┼ée przewinienie by┼éo surowo karane: biciem, dwunastogodzinnym apelem na mrozie, g┼éodem. Proces fizycznej i psychicznej degradacji cz┼éowieka ukazany zosta┼é tak┼╝e w opowiadaniu ÔÇ×WizaÔÇŁ. Tytu┼éowa wiza by┼éa polan─ů, nad kt├│r─ů przed selekcj─ů, w trakcie czyszczenia barak├│w, sp─Ödzano wi─Ö┼║niarki i trzymano kilka dni. S┼éabe, chore, zag┼éodzone, wyniszczone kobiety, kt├│rych cia┼éa pokrywa┼éy rany i wrzody, s┼éania┼éy si─Ö na nogach i, aby zachowa─ç ciep┼éo przytulaj─ůc si─Ö jedna do drugiej. Wiele z nich umiera┼éo. Powoli przestawa┼éy by─ç lud┼║mi. Bohaterka opowiadania wspomina, ┼╝e kiedy za┼Ťwieci┼éo s┼éo┼äce, kobiety wysuwa┼éy si─Ö z cienia, ale nie jak ludzie. ...ÔÇŁtylko jakby jakie┼Ť zwierz─ůtka. Albo jakby jaka┼Ť masa...ÔÇŁ Jednak w takich warunkach s─ů sposoby ratowania ludzkiej godno┼Ťci: W opowiadanie Dwojra Zielona. Bohater chcia┼é prze┼╝y─ç by opowiedzie─ç co Niemcy wyrabiali. Medaliony Na┼ékowskiej. W opowiadaniu Przy torze kolejowym cz┼éowiek chce pom├│c drugiemu zabijaj─ůc go bez poczucia zbrodni. Systemy totalitarne opieraj─ů si─Ö na ca┼ékowitej i bezwzgl─Ödnej ingerencji pa┼ästwa w ka┼╝d─ů dziedzin─Ö ┼╝ycia spo┼éeczno- gospodarcz─ů, nawet prywatnego cz┼éowieka. Najokrutniej system ten zadzia┼éa┼é w komunistycznym Zwi─ůzku Radzieckim, oraz w faszystowskich Niemczech. Przyw├│dcy tych pa┼ästw za┼éo┼╝yli sobie podporz─ůdkowanie i zag┼éad─Ö, nie tylko pojedynczych ludzi, ale ca┼éych narod├│w. Stworzyli piek┼éo na ziemi. Mimo to, ┼╝yj─ůcy w ┼éagrach sowieckich, czy w ┼éagrach niemieckich, odarci z resztek cz┼éowiecze┼ästwa i tak zachowywali swojego rodzaju godno┼Ť─ç. Na sw├│j spos├│b, cz─Östo okupiony ┼Ťmierci─ů podejmowali walk─Ö z tyranem. Jak si─Ö okaza┼éo wiele lat p├│┼║niej, nawet te wydawa┼éy by si─Ö ma┼éo znaczy─ç odruch sprzeciwu, przynios┼éy efekt- da┼éy wiar─Ö w wolno┼Ť─ç im samym, a pami─Ö─ç o nich potomnym.

mo┼╝e zainteresuje ci─Ö tak┼╝e

skomentuj to